Tarihte Kürd Devletleri

MAHABAD KÜRT CUMHURIYETI

1944’te “Komela Jiyana Kurd ” adiyla kurulan örgüt, 1945 yilinda Qadi Muhammed baskanligin da “Kurdistan Demokrat Partisi’ni kurar. Mahabat’da dini ve siyasi sayginligi olan Kadi Muhammed, 21.01.1946 tarihinde Mahabat’in en büyük camisinde parlemento hazirlik toplantisini yapar, 22.01.1946 tarihinde Carcira meydaninda Kürd Cumhuriyeti’ni ilan eder. Bütün Kürd ve asiret gruplarinin bulundugu bu tarihi toplantida, Kadi Muhammed Sovyetler Birligi’nin maddi ve manevi destegine degindi gibi Azerbeycan halkinin dostlugunuda dile getirir. 11.02.1946 tarihinde parlementoda yemin ictikten sonra göreve baslar. 23.04.1946 da Kürd ve Azerbeycan hükümetleri arasinda dostluk imzalanir. Genc ve dinamik olan Kürt hükümetinde erkekler yer aldiklari gibi kadinlarda yer alir.

TARIHTE GUTILER

Zagros daglari ve asagi Zap nehrinin kiyilarinda yasayan ve bu günkü Kürdlerin atalarindan biri olan Gutiler, M.Ô. 2700 yillarinda müstakil bir devlet kurar, Mezopotamya ve cevresindeki verimli topraklara yerlesirler.
Mezopotamya kuzeyindeki Akad memleketlerini MÔ. 2649 yillarinda isgal edip tam iki asra yakin, Sümer ve Akadlari idare eden Gutiler, MÖ. 2400 yillarinda Lololarla birleserek güclü bir devlet kurar ve büyük bir medeniyeti gelistirirler. Tekrar Akatlara karsi yenik düsen Gotiler eski vatanlari olan Zagros daglarina cekilmek zorunda kalirlar ancak M.Ö. 2700 yillarin Asur Imparatoru 1. Salmanasarla kanli bir savasa giren Gotiler tarihi bir direnis ve basari gösterdiler.

Kürd ve Kürdistan Tarihi 1-90



LOLLOLAR KIMDIR ?

Lololar, eski tarihte Süleymaniye bölgesinde oturan büyük Zagros Halk Toplulugu’ndan biridir. Bu günkü Kürdlerin atalarindan olan Lollolar, tarihin degisik dönemlerinde, devletler kurmus, bagimsizlik ve özgürlüklerini sürdürmüs, ilim, sanat ve kültürde br hayli ilerlemis, vatanlarini korumak icin komsulari olan Asur ve Akadlarla bir cok savaslara girmislerdir. Zehave bölgesinde kesf edilen milattan önce 2800 yillarinda Lolo kraligi dönemine ait olan bir antik levhaya göre Halman (bu günkü Hilvan) bölgesiyle Zehave bölgesi o dönemlerde Lollo kraligina bagliydi. Lololarin devleti, Süleymaniye, Sêxan, Zehav, Sehrizor ve Kerküke kadar genis bir sinir vardi. Devletin baskenti Zimri sehriydi.

Dogu Tarihi 186 / Kürdistan Tarihi-2/83



LOLLO DEVLETI

Lollolarin kurduklari devlet, yaklasik bin yil devam ettikten sonra milattan 18. yüzyilda  Akad krali Naram-Sin´in saldirisina ugrar ve Akatlarin yönetimine gecer. Gotilerin Akat topraklarini isgal hareketi sirasinda, Lollolar, tekrar bagimsizliklarini kavusurlar ve Gotilerle iyi dostluk iliskilerini kurarlar. Milattan önce 10. yüzyilda Asurlarin saldirilarina maruz kalan Lollo krali (Amixa) Süleymaniye yakininda bulunan “Pirmigro” kalesine kacmak zorunda kalir ve baskent Zimri kenti, Asurilerin denetimine girer. Sonra Asurlarin kendi aralarindaki anlasmazliklarindan ötürü Lollo bölgesi bir cok huzursuzluk, baskaldiri ve kavgalara sahne olur. Bu durum Asur hükümetin yikilis ve Med Imparatorlugunun kurulusuna kadar devam eder.

Kurdistan tarihi cilt -1 /85



SEDDADI KÛRT DEVLETI

Miladi 951 Hicri 340 yilinda Eran bölgesinde Kürd Seddadi ogullari tarafindan kurulan bu devlet, Islam döneminde kurulan Kürd Devletleri’nin en uzun ömürlüsü ve en kuvetlilerinden biridir. Nahcivan, Gence, Tiflis, Demirkapi, Karabag, Ani, Duvin gibi bölgenin büyük kentlerini icine alan bu devletin sinirlari bir ara Malatya’ya kadar uzanir. O tarihte güneyinde Mervani Kürt devleti de vardi.
Azarbaycan hükümdari Salarmerzubanin esir düsmesi üzerine bölgede bagimsizlik ilan eden Seddadinoglu Muhammed’in Gence kentinde tahta oturmasiyla kurulan ve on dört Kürd Hükümdari tarafindan yönetilen bu devlet, her ne kadar Selcuklu sultani Meliksahin bölgeye 1075 yilinda girmeyisle sona ermissede bölgenin bazi yöreleri Gence kenti gibi miladi 1091 tarihine kadar bu süllalenin egemenligi altinda kalmistir.

Kürt ve Kürdistan tarihi cilt 2/94


HASNEVI KÜRT DEVLETI

Islamiyetten sonra kurulan Kürt devletlerinden biriside Hasnevi Kürt Devleti’dir. Bu devletin temeli, Hicri 330 yilinda berzekan asiret reisi Hüseyin Aga’nin eliyle atilir. Bütün Hemedan Bölgesi’ni icine alan bu devlet, kurucusu Hüseyin Aga’nin vefatiyla dirayetli olan oglu Hasan Veyh’in denetimine gecer. Babasindan sonra hükümeti cok iyi yöneten Hasan veyh, halkin sevgisini kazanir ve devlete de isimini verir. Günden güne güclenen bu devlet, Nehavent, Semgan ve Dinur kentleriyle bazi Azarbaycan sehirlerini de icine alir. Devletin baskenti, Hasan Veyh tarafindan kurulan Sermac sehri idi. Dirayetli devlet reisi Hasan Veyh, Hicri 369 yilinda Sermac kentinde vefat eder.

 

MITANILER

Tarihci Spayirzer’e göre Mitaniler Ari irkina mensup ve Kürdlerin ecdatlarindan, Zagros toplulugunun bir bölümünü teskil eden Subarilerin bir koludur. Daha dogrusu yönetici tabakasinin adidir. M.Ô. 16. yüzyillarinda cok güclü ve otoriter bir hükümet kuran Mitaniler Süriye, Amuriye, Asur memleketiyle Kurdistanin Kerkük bölgesine kadar olan topraklara hüketmislerdir. Dönemin 4 büyük devletlerinden (Misir, Hayis, Kasi, Mitani) biri olan bu hükümetin baskenti Vassogan Kenti’ydi. Mitanilerden Xanikalbat sülalesi Asuri memleketinin bir bölümünde Nusaybin kentinde müstakil bir hükümet kururlar. Sonra yavas yavas Asurilerin saldirilarina ugrayan Mitani hükümetleri kiral Asur Nasir Pal döneminde temamen Asurilerin eline gecer ve sona erer.

 

MERVANI KÜRT DEVLETI

Bu devletin kurucusu Hamidiyan kürt asiretinin reisi Dostik aganin oglu Bazdir Baz, ilkin etrafina topladigi savascilarla Ercis sehrini ele gecirir, sonra sirayla Calderan, Malazgirt, Farqin, ve Amed´i denetimine alir, otoritesini yerlestirdikten sonra hicri 350 yilinda Amed merkezinde Mervani Kürd Devleti’ni kurar. Günden güne genisliyen bu devlet, Musula hüküm eden Hamidan ogullarina karsi girisilen savasta devlet baskani Baz’in bir attan baska bir ata atlarken yere düsüp belinin kirilmasi ve dusmanin eline gecip sehit düsmesiyle, hicri 380 yilinda sona erer.

Ibnul esir el Kamil 7/443-1/13

 

GOR DEVELTI

Harzemsahlar 1214’te Kürt Gor devletinin baskenti Firuzkuk’u ele gecirerek bu devletin egemenligine son verdiler. Gor devleti, Seyfuddin Suri tarafindan 1148 yilinda Kuzey Dogu Iran’da kuruldu. 1148´e kadar Selcuklu devletine bagli bir beylik olarak varligini sürdüren Kürt Gor asireti, Seyfuddin Suri´nin beyligin basina gecmesi ile bu tarihte bagimsizligini ilan etti. Suri, devlet sinirlerini kisa bir süre icinde genisletti. Selcuklular ve Oguzlarla sürekli catisma halinde bulunan Gor hükümdari Giyasuddin, büyük bir saldiri baslatarak (1173) kademeli olarak Gazne, Herat, Multan, Uccah, Siudi, Esaver, Debut ve Lahor sehirlerini aldi ve Gazneli sultan Mahmud hanedanligindan arta kalanlari tamamen artadan kaldirip kardesi Muiziddin´i Gaznelilerin varsi ilan etti. Muiziddin 1192´de Kuzey Hindistan ve Bengal´i fethetti. Kutbeddin, Aybek adli kumandanini Delhi’ye genel vali tayin etti. Giyasuddin´in 1202´de Sultan Muiziddin´in bir suikast sonucu 1206´da ölmesi üzerine devlet yönetimi zayifladi, hanedanlik parcalandi. Hükümdar Giyasuddin Mahmud´un da 1212´de öldürulmesinden sonra yerine gecen oglu Bahaüddin, yogun saldirilara fazla direnemedi. Gor devletinin egemenliginde bulunan bircok sehir, bölgenin ticaret merkezleri sayiliyordu. Hükümdar Giyasuddin´in Herat´ta yaptirdigi Esler Camii, Islam mimari eserlerinde yeniligi temsil etti. Kutbeddin´nin Delhi´de yaptirdigi Cuma Camii ilk Islami eser özelligini tasir.

 

 

ALAMUT ZIYAR´I DEVLETI

Ziyar Devleti 1011 yilinda Alamut devletinin kurucusu Hasan El Sabah tarafindan yikildi. Ziyar Devleti, Kürd Dailam Asireti’ne mensup Ziyar´i oglu Merdavic tarafindan 930’da Kürd yurdunun Kuzeyi’nde kuruldu. Egemenlik alani Taberistan ve Cürcan’i da icine alarak Güney’de Isfahan´a, batida El Cezire ve Irak´a, kuzeyde Kafkaslar´a kadar uzaniyirdu. Dailam asireti, 9. yüzyilin sonlarina dogru, Abbasi halifeligi döneminde Müslüman oldu. Hazar Gölünün güneybati kesiminde yasayan bu asiret, büyük bir askeri güce sahipti. Varligini 141.yil sürdürebilen bu devlet, 8 hükümdar tarafindan yönetildi. Eski edebi eserler arasinda yer alan “Kábusname ”  bu dönemde, Ziyarlarin son emiri Keykawes´in amcasi tarafindan yazildi.

 

 

HAMDANI DEVLETI

Kürt Hamdani Devleti 1039´da Arap Okayli Devleti tarafindan yikildi. Hamdani devleti, Seyh El Dewle tarafindan 944 yilinda Halep bölgesinde kuruldu. Bu tarihe kadar Musul merkezi büyük Hamdani Devleti’nin bir parcasiydi. Söz konusu tarihde bagimsizligini ilan eden Seyh el Dewle, Halep´i merkez secti. Yukari Mezopotamya’yi hakimiyeti altina almaya calisan Bizans Kral Romans’la Urfa’da yapilan savasta zafer kazanan Seyh El Dewle , Suriye ve Yukari Mezopotamya’nin büyük bir egemen oldu. Bagimsizligini 95 yil koruyabilen bu devlet. Harput Kürd Asiretleri’nin saldirilari sonucu bir hayli zayifladi ve sonucta Araplar, bu devletin egemenligine son verdi. Bu devletin, sinirlari ve süresi icinde El Mutanabbi, Ebu Firaz ve El Farabi gibi önemli sair ve bilim adamlari yetisti.

 

BÜVEYOGULLARI DEVLETI


Kürt Büveyhogullari devleti, 1050’de Selcuklu Sultani Tugrul Bey tarafindan yikildi. Büveyhogullari devleti 934 yilinda Ali Hasan ve Hüseyin Ahmet kardesler tarafinda Güney-Bati Iran’da kuruldu. Deylem Daglarinda yasayan Bercenkiaver Kürt Asireti’ne mensup üc kardes kisa bir süre icinde devletin egemenlik alanini Güney’de Isfahan- Siraz, Kuzey’de ise Hamedan´akadar genislettiler. Babalari ebu Suce Büveyh´ten dolayi devleti “Büveyhogullari Devleti” denildi. Abbasi Halifesi Halife Kahir Billah, bu devletin egemenligini tanimak zorunda kaldi. Sürekli ic ve dis catismalarla ugrastigi icin kültür ve sanat bu devlet sinirlari icinde fazla gelismedi. Yalniz Abudüd Devleti’nin hükümdarligi sirasinda pek cok cami, hastane, imarathane, yollar ve kuyular yapildi. Mogol istilalari sirasinda bu bölgelerde her sey yakilip yikildigi icin bu devlet hakkinda daha ayrintili bilgi bulunmamaktadir.

 

HASANVEYH DEVLETI


Son hükümdari Ebul Mansur’un ölümü ile icerden bir hayli zayiflanmis olan Hasanveyh Devleti 1121’de kendiliginden dagildi. Bu devletin hükümranlik dönemi toplam olarak 171 yil sürdü. Devlet, Barzikan- Baruni asireti lideri Hasanveyh bin Hüseyin tarafindan 959 yilinda kuruldu. Egemenlik sahasi Sehrezor, Dinaver, Hamedan ve Nihavend bölgeleriydi. Devletin baskenti, Bisulun Dagi’nin güneyine düsen Sermac sehriydi. Hasanveyh’in 979 yilinda ölmesi üzerine, yerine oglu Bedir gecti. Devletin sinirlari Bedir döneminde Ahvaz, Huristan, Berucerd ve Esadabad’in katilmasi ile genisledi. Bedir’e Abbasi halifesi tarafindan “Nasruddin” unvani verildi. Bedir 1015 yilinda öldïrülünce yerine oglu Hilal gecti. Hilal da ölünce yerini oglu Tahir aldi. Hasanveyh hanedanligi Tahir´in ölümü üzerine gücünü yitirdi. Baruni asiretinin basina Iyarlar gecti. Iyarlar dönemi 989 yilinda baslamak üzerine 130 yil sürdü.

 

EYYUBI HANEDANLIGI DEVLETI

Selahaddin Eyyubi´nin 4 Mart 1193’te Sam’da ölmezi üzerine Kürt Eyyubi Imparatorlugu ayni yil parcalandi. Eyyubi Imparatorlugu, Selahaddin Eyyubi tarafindan Mayis 1175’te kuruldu. Cik iyi bir dini ve askeri egitim alan Selahaddin, 1165 yilinda Misir’a vezir secildi. Yönetimin cesitli kademelerine yakin akrabalarini yerlestiren Selahaddin Misir’daki durumunu saglamlastirdi. Fransiz ve Bizans ordularinin müsterek saldirilarina karsi büyük basarilar elde eden Selahaddin, Islam dünyasinda kendisini büyük sempati duyulan, tam anlami ile güclü bir vezir ve önder durumuna geldi. 10 Aralik 1171’de, varligini 200 yil sürdürmüs olan Misir Fatimi halifeligine son verdi. Kardesi Turan Sah yönetimdeki bir orduyla kisa bir süre icerisinde Hicaz, Yemen, Aden ve Mekke’yi aldi. Eyyubilerin buralardaki hakimiyeti 50 yildan fazla sürdü. Suriye Krali Nureddin’in 13 Mayiz 1174’te ölmesi üzerine Selahaddin bir ordu ile Suriye’yi dönerek orayida hakimiyeti altina aldi. Bagdat’taki Abbasi halifesi, Mayis 1174’te Selahaddin Eyyubi’nin kralligini kabul ederk fethettigi topraklardaki otorutesini tanidi. Musul sehrini de alarak Musul Atabeklerine son veren Selahaddin, ülkesinin sinirlarini Firat Nehri’ne kadar genisletti. Yukari Mezopotamya’daki kücük beylikleri de hakimiyeti altina alan Eyyubi Imparatorlugu’nun sinirlari Dogu’da Dicle Nehri’ne, Kuzey’de Ermenistan hudutlarina, Güney’de Yemen’e, Bati’da ise Tunus’a dayaniyordu. 1187’de Jeruzalem sehrini Hiristiyanlarin elinden aldi ve bu, Islam dünyasinda ona büyük bir sayginlik kazandirdi. Islam’in Sünni ögretisiyle yetisen Selahhadin, kurdugu devletin resmi mezhebinin de Sünni oldugunu ilan etti. Dinde yaptigi reformlardan dolayi, adi Yusuf iken, dini islah eden anlaminda “Selahhadin ” olarak degistirildi. Eyyubiler döneminde pek cok Kürd yazar, sair, bilim adami ve aydin yetisti. Izzeddin Ali, Mecdeddin Ebu saadet, Ibnul Esir el Cezeri ( Nasrullah ) bunlardan bir kacidir.

 

ALAMUT DEVLETI

Alamut Kürd Devleti Mogol Hükümdari Hulagu Han tarafindan 1256’da yikilarak ortadan kaldirildi. Alamut Devleti Hasan El Sabah tarafindan 1011’de kuruldu. Hasan El Sabah, Ismailiye mezhebi dini ögretisi temelinde güclü bir örgütlenme yaratip, Kürt asiretlerini harekete gecirecek bir ic ayaklamayla Ziyar devletine son verdikten sonra, ayni topraklarda dini esaslara dayali bu devleti kurdu. Bagimsiz varligini 179 yil sürdüren bu devlet, 8 hükümdar tarafindan yönetildi. Devletin son hükümdari olan Hür Sah, Mogollar tarafindan idam edildi. 1124 yilinda ölen, etkileyici dini ilder ve basarili bir devlet yöneticisi olan Hasan El Sbah icin Marko Polo söyle diyor: ” Bu kisi yüksek daglik bölgede bir sevgi Cenneti kurdu. Cok zengin bir hazineye sahip idi. Kurmus oldugu bu Cennet nedeniyle Islamiyet icerisinde kisa zamanda genis bir taraftar kitlesi buldu. Islam ülkelerinin her tarafindan binlerce genc, bu cennete girmek icin akin ediyordu.

Kaynak: http://amedxacek.blogspot.com/2006/12/krt-devletleri.html

Aktaran: Alan Lezan, Frankfurt am Main – 12. Subat 2009  1:19

Reklamlar
%d blogcu bunu beğendi: